Cunha traxectoria que supera xa as dúas décadas, Tiruleque converteuse nun dos nomes imprescindibles da música tradicional galega contemporánea. Nados na Coruña no ano 2002 para divertirse facendo a música que lles gustaba, medraron ata consolidarse como unha formación singular, cun son propio e perfectamente recoñecible que bebe da tradición oral, das murgas e das charangas, mais tamén doutras músicas do mundo.

Tiruleque representa a evolución natural da música de raíz: respectuosa coa herdanza recibida, pero aberta á experimentación, á mestura de sonoridades e á creación propia. O seu directo é pura enerxía e comuñón co público, unha auténtica foliada onde tradición e modernidade se dan a man.

Alfonso Calvo (contrabaixo), Álex Fente (acordeóns), Pablo Pintor (bombo con pratos, percusións, coros), Miguel Horjales (caixa, percusión, coros), Serxo Núñez (clarinete, gaita, percusións, voz), Fernando Román (saxo soprano, clarinete, trompeta, ukelele), José A. Vázquez (gaita, saxo, percusións, coros) son Tiruleque. Falamos con eles sobre os seus inicios, as súas influencias, o proceso creativo, a celebración dos vinte anos de carreira e o seu novo traballo, Repichoca, un disco que é ao tempo memoria, homenaxe e celebración do espírito festeiro que define a súa música. Porque se algo caracteriza a Tiruleque é que con eles “pasan cousas”.

 

 

Tiruleque nacía en 2002 na Coruña. Da Repichoca, o local, falaremos máis adiante, pero que levou a cinco rapaces a xuntarse para montar un grupo de folk?

Pablo: Pois basicamente divertirnos coa música que nos gustaba e se se podía gañar algo de cartos, pois mellor, claro.

 

Naciades como quinteto, que se foi ampliando ata ese septeto actual tan característico. Que procurabades ao ir incorporando novos membros e instrumentos á formación?

Pablo: Supoño que o que todos os grupos, medrar musicalmente, poder facer cousas con sonoridades diferentes…e, en fin, coma dixen antes, divertirnos.

 

“Turuleque”, tamén “tiruleco”, significa, segundo a RAG: “Pouco serio e constante, que actúa sen pensar ben o que fai”. Despois de máis de vinte anos de traxectoria profesional, o de “pouco serio e constante”... Por que “Tiruleque” como nome do grupo?

Pablo: Efectivamente, vinte anos despois seguimos sendo bastante pouco serios e nada constantes. Tiruleque tamén é un monicreque, títere. Nós pensamos máis nese significado cando buscamos o nome.

 

Foto: Manu San Martín

 

Facedes música de raíz, aínda que poden rastrexarse trazas doutros xéneros, como, poñamos por caso, o jazz. Sen etiquetas, como definiriades vós a vosa música? A que soa Tiruleque?

Pablo: Pois a iso, a Tiruleque, nada máis e nada menos.

Serxo: É certo que un dos maiores logros que temos conseguido como banda é que temos un son moi recoñecible, tanto co traballo no desenvolvemento do agrupamento e a súa pegada acústica como co traballo das melodías e das súas harmonías. O nexo de unión sempre é que pase o filtro de seren músicas que nos gustarían escoitar como público, que nos fagan non ficar na indiferenza e sobre todo que nos divirtan.

 

 

E se falamos de influencias, quen diriades que tivo un impacto especial no voso son?

Miguel: Xente como Os Queixas, O Gaiteiriño do Piñeiro, O Cuco de Velle, Florencio “O Cego dos Vilares”, os irmáns Moreira, Manuel Viqueira, Veciños de Limiñoa, Pazos de Merexo, Félix García, Os Tres Morenos, O Poso, Marentes e moitos máis son a cerna da nosa música. Porque tivemos o privilexio de formar parte desa cadea de transmisión.

Serxo: Logo, no que ten que ver coas nosas influencias que non proveñen do legado cultural da tradición oral que nos transmitiron esas mestras e mestres, podemos falar tamén de músicas e bandas doutras tradicións que nos fixeron ser os músicos que hoxe somos. Desde Elíades Ochoa, Mercedes Sosa, Michel Portal (recentemente falecido), Richard Galliano, Paquito de Rivera, Los Tamara ou evidentemente grupos da nosa música que nos deron xa un camiño andado para facer o que nós facemos como Milladoiro, Fuxan os Ventos, Berrogüetto e creo que moi especialmente tamén Os Cempés, que foi un grupo moi referencial.

 

 

 

Tiruleque (2009) foi o debut discográfico do grupo. Que vos empurrou a publicalo? Como lembrades a gravación dese primeiro traballo?

Miguel: Ese traballo foi o resultado dos primeiros cinco anos desde a fundación do grupo. De feito é o máis longo de todos, con case sesenta minutos de música, onde xa se pode notar unha evolución no son da banda en comparación co son máis tradicional do principio (2002 ou 2003). O repertorio xa estaba moi rodado e decidimos inmortalizalo nos estudios Bonham da Coruña. Para moitos de nós era a primeira experiencia en estudio e a verdade é que aprendemos moito, que falta nos facía.

 

Tiruleque recolle temas que xa son recorrentes no voso repertorio como “A Siñá Lixandra”, “Sansa” ou “Spadas”. Supoñemos que, sendo o primeiro, os temas deste traballo foron medrando en ensaios e directos, pero houbo algún que se fixese pensando especificamente no disco ou algún que mudase notablemente durante a gravación?

Miguel: “Cen” posiblemente foi a peza que máis mudou á hora de gravala xa que lle fixeramos un arranxo de ventos moi diferente ao que tocabamos en directo. O noso amigo Richi Casás colaborou con nós e axudounos moito tanto nos arranxos como na gravación.

Serxo: O funcionamento de Tiruleque é moi particular no senso de como se dan as gravacións dos discos. Nunca fixemos o traballo de compoñer e reservar esas composicións para o lanzamento dun traballo discográfico, sempre se testan nos directos antes de que as inmortalicemos no estudo de gravación.

 

 

No disco tamén colle forma esa característica formación que case podería verse como un cruce entre banda de música e cuarteto tradicional.

Miguel: A verdade é que si. Comezamos como formación tradicional e pouco a pouco fomos incorporando as diferentes inquietudes que tiñamos cada un de nós e ao final dos seis gaiteiros saíron un contrabaixista, un acordeonista, un saxofonista e clarinetista, un gaiteiro e dous percusionistas. Todos nós tocamos varios instrumentos, cousa que nos facilita bastante á hora de buscar diferentes sonoridades e arranxar os temas.

Serxo: Eu non poñería a Tiruleque como unha especie de cruce entre o cuarteto tradicional e as bandas de música porque simplemente as linguaxes son ben diferentes en ambos casos. Tiruleque é unha banda que bebe moi directamente das murgas e das charangas tradicionais na forma, mais representamos a súa evolución, baixo o noso punto de vista. A introdución do contrabaixo é algo que nesas formacións foi novidoso e permitiu traballar máis profundamente nas harmonías, ademais de aumentar moi considerablemente o arco dinámico do grupo.

 

 

 

Mu!! (2013) segue a liña do anterior con esa combinación tan característica de elementos tradicionais e de composición propia. Como abordades a selección de materiais tradicionais? Recolledes, acudides a cancioneiros...?

Miguel: Peneiramos diferentes fontes, moitas veces son temas recollidos por algún de nós, outras veces saen de arquivos sonoros ou de cancioneiros de música tradicional. Unha vez que decidimos montar un tema pasamos á parte dos arranxos. A maioría das veces traballamos de xeito bastante coral, cousa que retardaba bastante o proceso, pero penso que chegamos a un mellor resultado, todos achegamos e sentímonos parte do tema.

 

 

E cando se trata de temas de composición propia, como é o proceso creativo? O desenvolvemento dos arranxos difire moito de cando partides de temas tradicionais?

Miguel: Case todos os temas de composición propia son do noso acordeonista Álex. A maioría das veces trae o choio bastante feito para que o resto o esnaquicemos un pouquiño ou lle digamos que “iso non hai quen o toque”… Entón entre todos imos puíndo ata que chegamos a un consenso.

 

 

 

Outro que tal baila (2018) semella un disco máis aberto aínda á influencia doutros xéneros. Védelo así? Era o que perseguiades?

Miguel: Sempre estivemos abertos a diferentes xéneros e neste disco pois coincidiron temas bastante diversos a nivel de sonoridade (ata metemos un ukelele para probar se funcionaba o indie folk!).

Serxo: En ningún momento do proceso creativo de Tiruleque houbo liñas vermellas á experimentación coas nosas influencias, simplemente porque é o natural e ademais é o que nos motiva, ao fin e ao cabo a tradición é como se conforma, así que se o pensamos ben non estamos a facer nada que non se fixese antes.

 

Foto: Manu San Martín

 

Cando se trata de buscar inspiración noutras músicas, noutros xéneros fóra da música tradicional galega, onde adoitades atopala?

Miguel: A inquedanza de experimentar a nivel musical está dentro de todos nós. Interésanos a variedade sonora que nos achegan as diferentes culturas e encántanos introducilas no noso repertorio. De feito, hai temas que sonan un pouco a son cubano, a cumbia, dixieland, gnawa…

Serxo: Basicamente na facilidade que temos como xeración de nutrirnos de múltiples músicas con moita facilidade.

 

 

Fronte aos anteriores tamén van collendo máis espazo os temas cantados fronte aos instrumentais. Que propiciou ese xiro?

Miguel: Coa incorporación de Serxo e Jose xa no segundo disco comezamos a introducir cada vez máis temas cantados. Eles estaban e están bastante ligados ás recollidas e tiñan moito material gravado. Grazas a eles comezamos a explorar esa mina de ouro que é o repertorio do canto tradicional.

Serxo: Ten razón Miguel en apuntar que o repertorio vocal ligado á pandeireta ou percusións de man chegou con máis forza coa incorporación de Jose e mais a miña, pero en Tiruleque sempre houbo unha moi boa escolla de temas vocais máis ligados á tradición tabernaria ou gaiteiril que son hoxe himnos do grupo, como por exemplo a Lixandra ou Sansa.

 

“Muiñeira do Lacón” vén con pequena homenaxe incluída ao veterano programa da Radio Galega Lume na palleira e ao seu director e presentador Emilio Espadañero. Por que esa homenaxe?

Pablo: Porque é colega, lémbrase de nós moitas veces no programa e, por desgraza, é o único programa decente de música galega que queda, e ao pobre téñeno esquecido en Radio Galega Música, que só os frikis coma nós escoitamos.

 

 

 

En 2022 celebrastes os vosos vinte anos na música coa edición dun recompilatorio titulado Tiruleque, 20 anos no camiño (2022) e unha xira especial. Que lembranzas ou anécdotas destacariades desa xira de aniversario?

Miguel: Foi un alto no camiño que nos fixo mirar un pouco cara atrás. Tivemos a oportunidade de agradecer e encontrarnos con moita xente que nos leva apoiando tantos anos e segue contando con nós e coa nosa música.

 

 

 

Repichoca (2025) é o voso novo traballo no que lembrades A Repichoca, un local da Coruña moi vencellado aos vosos inicios como banda. “Aí vai Carolina, deixala pasar, vai pra Repichoca, vaise emborrachar” escoitabamos xa en “Siñá Lixandra” (Tiruleque, 2009). Que tiña ese local, xa pechado, para dedicarlle todo un disco?

Álex: Pois nese local temos pasado moitas horas tocando, desfrutando da compaña doutros músicos da cidade, formando parte desa simbiose cos bailadores, nunha sorte de realimentación festeira en moitos casos só interrompida polo horario de peche do local. Pero non só vai dedicado a este local en concreto e á xente que o fixo posible. Tamén por extensión ás outras “Repichocas” espalladas pola nosa terra e, na súa acepción máis xeral, ao propio momento festeiro que vén sendo unha repichoca: ese momento de unión musical espontánea.

 

Na Repichoca facíanse foliadas pero nunha cidade, A Coruña. Credes que cambia moito o carácter dunha foliada dependendo de se desenvolve nun espazo urbano ou rural?

Miguel: En esencia é o mesmo, o que pasa é que na Coruña cobraba máis valor xa que este lugar foi un dos poucos oasis onde se velaba pola cultura do país. Todas as semanas había varios días de encontro musical e persoal nunha cidade cada vez máis globalizada. O peche da Repichoca foi unha perda enorme para todos nós.

Serxo: As foliadas, seráns, polavilas… sufriron o corte de transmisión de arredor dos anos 50 e 60 e coincide co mal chamado desarrollismo e, sobre todo, coa fuxida ás cidades e ao descrédito social do mundo rural. Non deixa de ser natural que o rexurdimento das foliadas fose onde a maior parte da mocidade estaba, que era no ámbito urbano. Unha xeración a cabalo entre a aldea e a cidade con conexións fortes en ambos mundos e que tiña claro que esta música e este baile eran para facer comunidade e divertirse.

 

 

A vosa música ten moito dese espírito da foliada como lugar de encontro e relación para bailar e cantar. É esa a idea central que vos guía á hora de compoñer temas propios ou escoller temas tradicionais?

Álex: Sen dúbida! Para nós é primordial esa interacción, esa “comuñón” co público. É o que lle dá sentido ao que facemos e sempre temos o foco posto no destinatario da nosa música, sexa botando uns puntos ou acompañándonos nos coros. É inevitable.

 

 

Repichoca é tamén un recoñecemento ás mulleres que foron perpetuando o legado da nosa música transmitindo, cando non enriquecendo, coplas e melodías mediante a tradición oral. Como traducides a música ese recoñecemento neste traballo?

Jose: O recoñecemento tradúcese en incorporar as melodías que a nós chegaron; moitas veces melodías que mulleres compartiron con nós directamente en moitas tardes, e facelas nosas, pasalas pola peneira de Tiruleque. O que a nós chegou, nós deixámolo para quen o queira. E o mesmo podemos dicir das coplas que chegaron a nós, aínda que tamén creamos novas estrofas partindo desa melodía, como fixeron as nosas antecesoras, a música é viva.

Serxo: Trátase dalgo tan básico como seguir espallando o legado que esas mulleres e mestras nos deron, conscientes da importancia de que a música que elas recibiron non debe morrer con elas. Dese mesmo xeito nós a damos.

 

Foto: Manu San Martín

 

No disco temos unha “Swinzurca” que se vén sumar ao “Poso-Dobles” e o “Merexo e Bolca” de Mu!! ou a “Rumbanera” de Outro que tal baila, por non falar de “Mazo Té, Mazo” (Outro que tal baila), “Rachapistas” (Mu!!)... Todos novos xéneros musicais?

Pablo: Molaba!! O de poñer nomes aos temas nunca foi o noso, a verdade.

Serxo: Non chegamos ao nivel de inventar novos xéneros nin tampouco o pretendemos, mais si que é certo que ás veces facemos cousas que nin acaban por ser unha cousa ou outra e por iso o dos nomes psicodélicos.

 

 

Para alguén que non tivese a oportunidade aínda de asistir a un dos concertos de Tiruleque, como os describiriades? Facedes bo iso de que calquera lugar fai un bo torreiro?

Álex: Tentámolo polo menos. O noso obxectivo principal, como lle pasa á maioría dos que nos poñemos diante dun público no noso eido, é conectar co público e poñelo a bailar e cantar connosco. E se xa logo van para casa asubiando algunha das nosas pezas, mellor que mellor! Sempre que me preguntan por unha descrición da nosa música non podo deixar de lembrar a un amigo que despois de meditar a resposta dixo, solemne: “mmm, pasan cousas!”

Serxo: Carallada, Forza, Autenticidade, Gafapastismo, Baile, Complexidade, Sorpresa, Diversión, Risos, Tradición e Vangarda, ás veces incluso un Perralleirismo ilustrado mais non hai palabras que poidan achegarse a unha escoita real.

 

Da Repichoca a festivais como Ortigueira ou L’Orient. Volvendo a vista atrás, hai algún concerto que pensedes que significou un punto de inflexión, un antes e un despois, para Tiruleque?

Jose: Todos os concertos teñen a súa importancia, deixando a un lado a magnitude que poida ter. Ao final tamén son vivencias compartidas co grupo, moitas veces aquel concerto pequeniño que fixeches no medio dunha carballeira, remata estando na nosa memoria anos e anos e volvémolo vivir nas nosas conversacións. Cada un vive de maneira diferente cada concerto que tamén é o interesante. Non tanto como puntos de inflexión, senón como un continuo desenvolvemento do grupo.

 

Foto: Manu San Martín

 

Por certo, canto a lugares e datas... cando e onde poderemos ver a Tiruleque ao vivo proximamente?

Próximamente estaremos na sala Rebullón (Mos) o 15 de marzo e na sala Garufa (A Coruña) o 17 de abril. E temos datas pechadas xa para xuño (no Festival na Beira do Sar de Santiago de Compostela), xullo (Rapa das Bestas de Sabucedo) e agosto. E haberá máis...

 

Coa perspectiva que dan máis de vinte anos de traxectoria, como vedes a escena actual da música folk en Galicia?

Jose: Pois se pensas no que ves nunha foliada a verdade é que impacta, polo número de bailadoras e bailadores, tocadoras e tocadores, saen gaiteiras e gaiteiros debaixo das pedras! As mozas e mozos están no tradi, ademais o viven na foliada, compartindo o baile comunal. Ao final isto tradúcese en que aparecen grupos na escena musical, e baixo o meu punto de vista cantos máis mellor, canto máis viva estea a música e máis xente participe dela, mellor. E cantos máis estilos, máis se retorza a música tradicional ou quizais menos se toque, que cada unha e cada un elixa, mellor, canta máis diversidade haxa de opcións, máis viva, máis presente… Despois, que cada unha e cada un escolla a opción que máis lle interese.

Serxo: Innegablemente, se hai vinte anos alguén nos di que a cultura do baile e música comunal galega estarían neste nivel, non creo que o chegaramos a crer. Pasamos de coñecernos practicamente todos no país a ir a unha foliada e non coñecer á maior parte da xente. O que máis ou o que menos está xa na dinámica de gozar dalgo que está totalmente vivo e cunha incorporación de xente moza impresionante. Se falamos do panorama musical e da profesionalidade ou da produción dunha industria propia, pois aí hai máis sombras, pero é certo que hai un rexurdimento das músicas vocais mesturadas co electrónico que veremos que pouso deixan nestes niveis. Nós comezamos a tocar nunha época na que había outra ola semellante a primeiros dos dous mil co auxe do folk e das e dos gaiteiros e da música acústica, sempre hai ondas que van e veñen e que deixan pousos interesantes.

 

Foto: Manu San Martín

 

Na actualidade, que artista ou grupo galego nos recomendariades? Algún favorito que deberiamos coñecer?

Pablo: Os Vacalouras. Punk rock ou algo así, con letras boísimas, actitude brutal e moita festa. E como grupo a coñecer, Punk’on Keixo.

 

Se abrísemos as vosas contas persoais de Spotify, que escoitariamos? 100% Sinceridade, 0% Vergoña

Pablo: Eu non uso diso.

Álex: Xa somos dous.

Miguel: Téñoa completamente hackeada polos meus fillos :) Silk Sonic, Karol G, Camilo, Quevedo, Nina Simone, Mestre Ambrosio, Rubén Blades.

Serxo: Na miña conta de Deezer actualmente teño o seguinte: Irmaus da Raia Seca, Rodrigo Alarcon, Rammstein, Anouar Brahem, Michael McGoldrick, Hamon Martin Quintet, The Police, Camarón de la Isla, Sara Tavares, Bruno Mars… 0 prexuízos.